Up or Out

Hoeveel kosten de allochtonen ons?

Het Kamervragenbombardement waarmee de PVV vorige week de zomerrust wilde verstoren, lijkt op het zoveelste buitenissige plaagstootje van de populisten, maar past in feite precies in een visie op de samenleving waarin zij beslist niet alleen staan.

Steeds meer politici beschouwen de samenleving namelijk als een bedrijf, waarop een simpele kosten-batenanalyse gemaakt kan worden. Termen als ‘opbrengst’, ‘groei’ of ‘investering’, oorspronkelijk afkomstig uit de middenstandswereld, zijn ongemerkt in andere terreinen ingeslopen, van menselijke relaties (‘wat hebben wij elkaar nog te bieden?’, ‘investeer ook eens in mij!’) tot aan de politiek (‘wat kost de allochtoon?’).

Voor partijen die bestaan uit omhooggevallen makelaars, directeurtjes en sjacheraars is dat natuurlijk niet vreemd. Hun breinen hebben al vanaf de geboorte de structuur van een boekhoudtabel.

Kwalijker is dat het economische sjabloon op de wereld steeds dominanter is geworden. Die vermiddenstandisering op alle fronten heeft als onvermijdelijk gevolg dat de waarde van een mens voortaan te berekenen is aan de hand van een handjevol simpele parameters als jaarsalaris, werkuren, uitgaven en vermogen.

Dat is niet altijd zo geweest.
In het niet-eens-zo-gek-verre verleden bestonden er ethische waarden (‘rechtvaardigheid’), affectieve (‘genegenheid’), intellectuele (‘kennis’) en zelfs esthetische waarden (‘schoonheid’).

Helemaal verdwenen zijn die niet. Wel zijn ondergeschikt geraakt aan het middenstandsmodel en de middenstandersmentaliteit.

Zo ging het bij het JSF-debat alleen over de kosten en de werkgelegenheid, niet over de ethische kant. Zo investeert Nederland relatief het minste van heel Europa in wetenschappelijk onderzoek, waarvan de ‘opbrengsten’ immers niet altijd onmiddellijk meetbaar zijn.

Zo draait het publieke debat vaak rond de vraag wat iemand mag verdienen. Als enige land ter wereld hebben wij daar een norm voor die vernoemd is naar (en gebaseerd is op het jaarsalaris van) de premier.

Zo worden overheids- en bedrijfsgebouwen steeds lelijker, omdat functionaliteit boven esthetiek heerst. Zo is Nederland ongemerkt veranderd in één groot bedrijf met bazen en managers die hun rekensommetjes maken aan hun Haagse bureau’s en aan hun medewerkers/burgers een mailing sturen: in dit land is het up or out!

Elitaire proleten

Weet u nog dat onze premier in een open brief aan Harry Mulisch klaagde dat ‘intellectuelen, schrijvers en kunstenaars’ zich niet lieten horen in het publieke debat?
Dat was in 2006. Wilders had in de peilingen één zeteltje.
Veel heeft het niet geholpen, want drie jaar later is Wilders de grootste.

Allemaal de schuld van Harry Mulisch.

Of nou ja, van ‘de intellectuelen’. Zo denkt in elk geval ook minister Guusje ter Horst (Binnenlandse Zaken, PvdA) erover.

Ze vertelde tegen Vrij Nederland ernaar te snakken dat ‘de intellectuele elite van Nederland in opstand komt’, tegen ‘de vergroving’ en ‘extreem rechts’. What the fuck, zal menig elitaire intellectueel gedacht hebben.

Op een enkeling na hebben alle krantencolumnisten in Nederland toch academische titels? En op Afshin Ellian na hebben ze toch allemaal al eens op Wilders gepoept?

En what the fuck? Minister Plasterk (OCW, PvdA) noemde zijn partij toch juist ‘te elitair’? Duivels PvdA-dilemma: neig je teveel naar de intellectuelen, dan raak je de arbeiders kwijt. En andersom, want de intellectueel minacht de ‘proleet’. Die op zijn beurt weer de ‘buitenlander’ minacht.
En andersom.

Wie in de verzameling van elkaar minachtende ketens die ‘samenleving’ heet een politieke stroming wil bouwen die aan allen gelijktijdig onderdak geeft, moet beschikken over Messiaanse, Obamaiaans verenigende gaven.

Totdat die zich bij Mariëtte Hamer en Guusje ter Horst openbaren, zal de PvdA moeten kiezen of verzuipen. Wilders kiest bijvoorbeeld voor een smalle, zij het talrijke achterban - tegen de intellectuelen, tegen de buitenlanders – en is daarmee de enige echte partij van de (autochtone) arbeiders. Moet de elite daartegen in opstand komen? Nogmaals in de kranten schrijven wat een domme proleten het zijn?
Dat zal ze alleen maar sterken in hun minachting voor ‘interlektuweluh’.

Ter Horst oproep aan de elite is even gratuit als Plasterks roep om meer marktkooplui. Hun tweezang symboliseert precies hun partijprobleem. Je kunt niet gelijktijdig elite en arbeider behagen; elitaire proleten bestaan niet. Juist door voor beiden de deuren wijd open te zetten, zijn ze door verschillende deuren gillend ontsnapt.

Glazenwasseroorlog

Als ik thuis in Den Haag mijn ramen wil laten zemen, kan ik niet zomaar uit de Gouden Gids een glazenwasser bellen. Er bestaan in deze stad namelijk louche verdelingen van wijken, onderlinge prijsafspraken en andere rookpluimen waar een hevige glazenwasseroorlog onder schuilgaat.

“Wáár zegt u? In stadsdeel X? Nee, daar komen wij niet, dan moet u Y of Z bellen.”

Vóór ik kan antwoorden, hangt de glazenwasser op.Net als in de Amsterdamse taxibranche is er formeel een vrije marktwerking, maar die is door informele, maffia-achtige praktijken totaal gecorrumpeerd.

Liberalisering is in criminalisering omgeslagen. Dat lijkt onvermijdelijk te zijn in dienstverlenende sectoren met kleine zelfstandigen. Laatst waren de malafide ‘thuiszorg’-bedrijfjes in het nieuws die na de liberalisering van de zorg hun kans schoon zagen. Het wachten is nu op sinistere postbodepraktijken.

Chagrijn-socialisten à la Agnes Kant herkennen hier graag het failliet van de vrijemarkteconomie in. De website van de SP meldt: ‘De liberalisering heeft gezorgd voor een chaos op de taximarkt. We moeten de liberalisering terugdraaien.’

Volgens die Kantiaanse logica kun je ook stellen: ‘Internet heeft gezorgd voor haatmail en kinderporno. We moeten internet afschaffen.’

Wie nauwkeuriger kijkt, ziet dat er met het liberalisme an sich niets mis is, maar dat men de spelregels van de vrije markt niet opvolgt en dat de scheidsrechter zich afzijdig houdt. Ja, als er iemand doodgeslagen is, dan komt-‘ie op z’n fluitje blazen.

Waarom heeft de politie nooit afgerekend met de taximaffiapraktijken? Het antwoord lijkt domweg te zijn: uit angst. Zoals er in de Parijse banlieux gebieden zijn waar de politie niet meer komt en waar anarchie en straatbendes heersen, zo heeft de Nederlandse overheid de handen afgetrokken van allerlei vrije marktsectoren, en die uitgeleverd aan de barbarij.

In de Haagse glazenwasseroorlog zijn vooralsnog geen dodelijke slachtoffers te betreuren.

Hooguit wordt iemands bestelbusje vernield als hij zich per ongeluk heeft vergrepen aan wat ruiten van iemand anders z’n wijk.

Na de eerste spons- en zeemmoord zal de SP opstaan en roepen dat het tijd is voor staatsramenlappers.

Taalanorexia

[Column De Groene Amsterdammer]

Heb ik De eenzaamheid van priemgetallen al gelezen? Dat vragen allerlei mensen me de laatste tijd op allerlei gelegenheden en telkens blijft dat ene woordje even haken: al.

De vraag of ik het al gelezen heb, impliceert dat dit onherroepelijk vroeg of laat gaat gebeuren, en ik me daar maar beter niet tegen kan verzetten, zoals in ‘Heb je al een afspraak bij de tandarts gemaakt?’

‘Nee, nog niet,’ reageerde ik de eerste keer.

Meteen begreep ik dat ik reflexmatig vol op die taalkundige bermbom was gestapt – nóg niet, maar vroeg of laat gaan we er allemaal aan. Zat er misschien een gehaaide pr-afdeling achter die ‘al’-vraag?

Voortaan was ik dus op m’n hoede, en beantwoordde ik het priemgetallen-instinkertje met onnodig grote verbijstering: ‘Huh? Maar dat ben ik helemaal niet van plan!’

Het gevolg daarvan is dat ik nu een hele zooi lovende orale recensies over dat boek te horen heb gekregen.

Over één daarvan gaat deze column, en als u vindt dat ik daar dan wel een verdomd lange aanloop voor genomen heb - alsof u waarachtig niks beters te doen heeft, kan die jongen nu eens eindelijk een beetje to the point komen - dan moet u vooral doorlezen.

‘Het mooie aan Priemgetallen is dat het zo bondig geschreven is. Terwijl die Italianen gewoonlijk altijd van die lange zinnen maken, met veel bijzinnen, tussenzinnen…’ Het bondige noorden versus het langdradige zuiden: daar zou eens een literatuurwetenschapper onderzoek naar moeten doen.

Ik vermoed dat er inderdaad een verband bestaat tussen zinslengte en breedtegraad. Waar schaduwen slinken, groeien de zinnen. Om het ook maar eens bondig te zeggen. Want daar houden we in Holland van. Korte zinnetjes. Zonder poespas. Gewoon is al gek genoeg. Ja toch niet dan.

O, hoe háát ik de soberheidsdoctrine van ons verkavelde vlakland, waar geknepen billen elk ritme uitbannen en iedere gedachte gesmoord wordt in de anorexia van flinterdun geschilde zinnetjes.

‘Geen wóórd teveel. Dus het leest echt als een…’ O nee, sta mij bij, machtige goden, en help me mijn oren te bedekken, help mij om te niet te horen wat ik nu - hoe ik mijn vuisten ook bal tegen mijn oorschelpen, en hoe ik mijn ogen ook dichtknijp tegen onvrijwillig liplezen - toch hoor: ‘… als een trein.’

Een trein! Terwijl het enige dat daarop te lezen valt bijna even slaapverwekkend is als die vijf-woorden-per-zin boekjes: 2 2 2 1 1 2 2 2 2 1 1. Een trein! Kan het lulliger? Je zou zo iemand de kop van de romp willen rukken opdat hij nooit meer zulke kolder uitkraamt.

‘Ah, oké,’ mompel ik. En dan iets enthousiaster: ‘Een trein zeg je? Juist. Nou eh… ik ben heel benieuwd.’

Kijk: ik plaag u maar een beetje, en u moet natuurlijk maar mooi vinden wat u mooi vind, maar toch zou ik het fijn vinden wanneer het misverstand uit de wereld verdwijnt dat een boek met korte zinnen - dat wil zeggen: een boek waarin de auteur de boel in stukken hakt door willekeurig wat punten en returns te hameren - ook automatisch tempo en vaart heeft.

Voor mij lijkt zo’n boek eerder op een file.

Haar vader zou woest zijn. Ze moest een leugen bedenken. Een goed verhaal zonder hiaten of tegenstrijdigheden. Ze peinsde er niet over om te vertellen wat er echt gebeurd was. De mist, natuurlijk, het kwam door de mist.

(Uit: De eenzaamheid van de priemgetallen, hoofdstuk 1)

Bij elke punt is het alsof ik rem en koppeling moet intrappen. Pas bij de vierde zin mag ik naar de tweede versnelling doorschakelen, maar eer ik op gang ben, zit ik al weer op de bumper van de auto vóór me (‘De mist’). Met slippende koppeling ploeter ik me door de eerste pagina’s van De eenzaamheid van priemgetallen. Juist in een wat langere zin, met een bijzinnetje waarin je het toerental wat voelt oplopen, en daarna nog eens een terzijde, alsof je de versnellingspook van drie omlaag trekt naar vier, voelt het alsof je de bebouwde kom verlaat en een 80km-weg voor je ziet liggen - even leeg als kaarsrecht - waarop je naar hartenlust los mag gaan, terwijl je verderop al de verlokking voelt van een invoegstrook, en de lastig te beschrijven voorpret van het schakelen naar de vijfde versnelling.

De Hollandse taalanorexia zit diep in onze cultuur. Boeken moeten to the point zijn. Vroeger op school al, luidde de standaardvraag bij literaire teksten: ‘Wat probeert de auteur hier te zeggen?’

Probéért. Alsof de schrijver een gemankeerde malloot was, die het vermogen miste om ‘gewoon te zeggen waar het op staat’, wat elke puber zelf beter kon doen, waarna het boek als overbodig geleuter terzijde kan worden geschoven.

Wie De eenzaamheid van priemgetallen ‘Italiaans, maar godzijdank toch bondig’ vindt, moet bij zijn Ferrari-dealer maar eens informeren naar een exemplaar dat prettig in files rijdt.

Jan Salie-geest

Je eerste computer, kun jij je die nog herinneren? Als je dezelfde leeftijd hebt als ik, was dat een Commodore 64 of een MSX. Programma’s moest je via een cassettebandje inladen. Na een kwartier van pieptoontjes kon je Packman spelen.

Nu, vijfentwintig jaar later, heb je een TomTom in je auto, een iPhone op zak en woedeaanvallen als het internet er een dagje uit ligt.

Het klinkt vreemd, maar daar moest ik gisteren aan denken, toen we vierden dat Nederland 146 jaar geleden de slavernij afschafte. Zo’n beetje als allerlaatste in Europa, maar toch.

Het doel van de westerse mens is altijd geweest om de handen vrij te maken en te kunnen luieren. Eerst gebruikten we daar dieren voor, vervolgens slaven, en ten slotte fossiele brandstoffen.

Dat arbeidloos luieren ons ideaal is, blijkt alleen al uit de grote rolmodellen van onze wereld: mensen die onvoorstelbare fortuinen bezitten die in geen enkele verhouding staan tot de geleverde ‘arbeid’ (Paris Hilton, Michael Jackson, Britney Spears). Zo’n leven willen we allemaal, en de afgelopen 146 jaar is dat, dankzij de techniek, voor iedereen steeds dichterbij gekomen. We hebben slaven die ons de weg soufleren in de auto, slaven die non-stop muziek voor ons maken, slaven die onze vaat doen, enzovoorts.

Levende energiebronnen hadden altijd beperkingen: ze werden moe, gingen dood of kwamen in opstand. Onze huidige energiebronnen doen dat allemaal niet. Sterker nog: sinds gisteren zijn ze zelfs 30 procent goedkoper.

Dat we die bronnen niet horen morren, betekent echter niet dat ze onuitputtelijk zijn.

In Zweden en Finland is meer dan 20 procent van de energie al duurzaam. In Nederland is dat 2,7 procent. Dat Nederland zo laat was met het afschaffen van de slavernij, komt waarschijnlijk omdat we ook pas zo laat aanhaakten bij de industriële revolutie, waardoor we slaven voor machines konden inruilen. Nederland liep achter, en uit die periode danken we onze fameuze ‘Jan Salie-geest’.

Misschien vieren we in een volgende eeuw de dag dat Nederland de fossiele brandstof afschafte.

Als allerlaatste in Europa.

Solidariteitsgolf

In voorpaginalanden is het vaak hetzelfde liedje: de ene corrupte schurk wil de andere corrupte schurk van de troon stoten. Vorige zomer zagen we zoiets in Zimbabwe, in de strijd tussen Tsvangirai- en Mugabe-aanhangers, die we volgden als een voetbalfinale tussen twee buitenlandse teams.

Tegelijkertijd waren er in Thailand protesten, die ons al iets meer interesseerden, aangezien er westerse toeristen bij betrokken waren die het land niet meer uit konden.

In het geval van Iran lijken we echter een compleet andere houding aan te nemen. Hoewel ook hier een variant klinkt op het oude voorpaginalandenliedje – de ene dictator versus de andere – heeft het Westen een hartstochtelijke voorliefde voor Mousavi ontwikkeld.

Het lijkt zelfs een wereldwijde solidariteitsgolf waar je je met goed fatsoen niet afzijdig van kunt houden. Wie nu z’n Twitterfotootje nog niet op groen heeft staan (om de revolutie symbolisch te steunen), is overduidelijk een egocentrische klootzak.

Hoe is dat te verklaren? Het kan niet alléén ons heilig geloof in ons democratisch systeem zijn. Dan zouden we het evengoed voor de bevolking in Birma, Cuba, Laos, Libië, Noord-Korea of Syrië kunnen opnemen.

Mousavi’s succes komt door de beeldvorming, die aansluit bij archetypische mythen van het Westen. Wij identificeren ons met de opstandige, jonge bevolking (ze hebben er zelfs mobieltjes!) en schakelen de Iranprotesten op één lijn met de Val van de Berlijnse Muur, de Mars naar Washington van Martin Luther King, en al die andere gebeurtenissen waarbij individuele vrijheden werden veroverd op een onderdrukkend systeem.

Identificatie is de sleutel. Als we iemand een spandoek ‘where is my vote?’ zien ophouden, gaan we er klakkeloos vanuit dat die persoon het liefste samen met ons in de McDonald’s cola zou willen drinken, maar door de dictatuur verstoken blijft van die zegeningen van ons Vrije Westen.

Dat hoeft niet helemaal waar te zijn. Stel dat volksheld Mousavi straks aan de macht komt, en, zoals hij graag wil, doorgaat met het verrijken van uranium en van Iran een kernmacht maakt, zetten we dan nog steeds onze Twitterfotootjes op groen?

Gewoon doorlopen

Hoe speelt het CDA het toch klaar om zich keer op keer te profileren als onbetrouwbaar en verdacht? Het lijkt wel of ze daar een mediastrateeg voor in dienst hebben. Iemand die het relletje ‘Catshuisbrand’ op dezelfde manier regisseert als de steun voor de Irakoorlog. Het is een regie in vijf bedrijven.

1. De teaser. Roepen dat er niks aan de hand is - gewoon doorlopen mensen! - en tegelijkertijd alle relevante stukken verborgen houden. Zowel bij ‘Irak’ als bij ‘Catshuisbrand’ haalden journalisten bakzeil als ze vertrouwelijke rapporten wilden opvragen via de Wet Openbaarheid Bestuur. Logisch gevolg was dat het wantrouwen groeide, en er een nog fellere jacht op die ‘stukken’ werd ingezet.

2. De vondst. Herinnert u zich het door NRC geopenbaarde Geheime Memorandum over de Irakoorlog nog? (‘Goed opbergen in de archieven voor het nageslacht’) Nu heeft RTL ook zo’n kattebelletje gevonden. Ik vermoed dat er stapels van dat soort stukken (concepten, halve adviezen) op elk departement te vinden zijn, maar alleen de CDA-mediastrateeg weet ze vol in de spotlights te krijgen. De halsstarrige oesterhouding van de regering dwingt de pers immers om groots met de snippers uit te pakken.

3. De verdenkingen voeden: voor microfoons alles ontkennen, de gelekte stukken met ambtelijk abracadabra nog meer doofputlucht geven, arrogantie betrachten in spoeddebatten. Alles om bij het publiek het beeld neer te zetten van een premier die de gordijnen dichttrekt en zijn hoofd snikkend onder een kussen verbergt.

4. De climax. Het huzarenstukje van de mediastrateeg: doen alsof de oester eindelijk opengaat (er komt een Irakonderzoek; de Kamer krijgt de Catshuisstukken), maar daarbij zoveel kaarten op de borst houden (een ‘zelfbenoemde onafhankelijke’ commissie; een ‘vertrouwelijk in te zien’ rapport: let op die grappige oxymorons), dat het wantrouwen en de verbijstering compleet zijn.

5. En dan? Dan zijn we weer terug bij af. Niets aan de hand mensen. Gewoon doorlopen. En dat doen we dan ook.

Naar de PVV bijvoorbeeld.

Je gaat haast geloven dat de CDA-mediastrateeg stiekem een infiltrant van Wilders is.